Қазақстандағы бидай бағасы осы маусымда тұрақты болды: 2025 жылы рекордтық деңгейге жуық 20 млн тонна өнім жиналғанына қарамастан, күзде баға бұрынғыдай күрт төмендеген жоқ. Бірқатар факторлар бағаны қолдап, фермерлер үшін лайықты кірістілікті қамтамасыз етті. Дегенмен, нарықтық тепе-теңдік әлі де әлсіз және өзгерістер өте тез болуы мүмкін. Елдің астық нарығына қысым жасауы мүмкін тәуекелдерді атап өтейік.Әртараптандырудан бас тарту
Соңғы жылдары әлемдік нарықтың баға конъюнктурасы майлы дақылдар өндірісі үшін қолайлы. Бұл Қазақстанда егіс алқаптарын әртараптандыру процесін бастады: фермерлер бидай алқаптарын қысқартып, күнбағыс, зығыр немесе рапсты ауыспалы егіске енгізуде. Бұл фермерлердің қаржылық тұрақтылығына әкеледі, енді олар күзде бидайдың көп мөлшерін нарыққа шығаруға тырыспайды, алдымен балама дақылдармен сауда жасайды.Егер қандай да бір себептермен майлы дақылдардың әлемдік бағасы немесе майдың өзі төмендесе, жағдай өзгеруі мүмкін. Дәнді дақылдарға қарағанда күнбағыс өсіруге көбірек инвестиция қажет, ал фермерлер егінді тиімді сата алатынына сенімді болмаса, арзанырақ дақылдарға оралуға шешім қабылдауы мүмкін. Бұл жағдайда бидай өндірісі артып, күзде нарыққа қазіргіден көп түседі. Бұл бағаның төмендеуінің тікелей қаупі.
Жемдік ұн
Астық нарығына 2024 жылдың соңында басталған және бүгінгі күнге дейін жалғасып келе жатқан жемдік ұн өндірісінің дамуы қуатты қолдау көрсетті. Бұл диірмендер сапасы төмен бидайды пайдаланады, бұл соңғы шамадан тыс ылғалды жылдары, егіннің үлкен көлемі сапасыз болған кезде маңызды.Қазақстанның Астық одағының бағалауы бойынша ағымдағы маркетингтік жылы жемдік ұнды экспортқа жөнелту өткен маусымнан екі жарым есе артық және жыл қорытындысы бойынша 3 млн тоннаны құрауы мүмкін.
Дегенмен, қауіп мынада: Қазақстанда жемдік ұнның бір ғана сатып алушысы бар: ол Қытай. Егер ол сатып алуды тоқтатса немесе азайтса, астық өнімінің шамамен 25%-ы қажетсіз болып қалады.
Мұның ескерту белгілері мезгіл-мезгіл естіліп тұрады: қаңтар айында Қытай кедені жеткізілген жемдік ұнның бөлшектерінің мөлшеріне қатысты сұрақтар қойған кезде шекарада шамамен 15 мың тонна жемдік ұн тұрып қалды. Ал ақпан айында Қытай құрамында арпа бар жемдік ұнның партияларының табылуы туралы ескерту жасады, бұл да қолайсыз деп саналады. Бұл мәселелер шешілгенімен, қауіптер әлі де бар.
Сонымен қатар, ресейлік өндірушілер жемдік ұнға қызығушылық танытуда. Олар бұл өнімнің қаншалықты тиімді екенін көріп, биліктен ресейлік жемдік ұнды Қытайға экспорттау мүмкіндігін ашуды сұрайды. Егер бұл орын алса, онда қазақстандық астық өңдеушілерде күшті бәсекелес пайда болады, бұл экспорт көлемінің төмендеуіне де, оны мүлдем тоқтатуға да әкелуі мүмкін.
Рубль бағамы
Ресейлік өнімдермен бәсекелестік мәселелері рубльдің теңгеге бағамына да қатысты. Ол 1:5 қатынасында болған кезде Ресей Федерациясының шекаралас аймақтарынан Қазақстанға бидайдың белсенді ағымы болды. Әр түрлі бағалаулар бойынша ол жылына 1,5 миллионнан 3 миллион тоннаға дейін болды. Алайда, соңғы жылы курс 1:6,5 құрайды, бұл ресейлік бидайды жергілікті бидайдан қымбаттатады. Ресей Федерациясынан астық импорты іс жүзінде жоқ.Дегенмен, рубльдің шамадан тыс бағалануы көптеген адамдар үшін, әсіресе ресейлік экспорттаушылар үшін қолайсыз. Олар үкіметті ұлттық валютаны әлсіретуге мәжбүрлеп отыр, және бұл орын алуы мүмкін. Сол кезде біздің нарыққа ресейлік бидайдың кең көлемде ағыны қайталануы мүмкін, бұл сөзсіз бағаға қысым жасайды.
Белсенді экспорт
ҚТЖ атына экспорттаушылар тарапынан үнемі шағымдар айтылатынына қарамастан, 2025 жылдың қорытындысы бойынша астықты Қазақстаннан сыртқы нарықтарға жөнелту 11 млн тоннаны құрады, бұл 2024 жылмен салыстырғанда 33%-ға артық. Әрине, бұған Қара және Балтық теңіздерінің порттары арқылы қашықтағы нарықтарға қазақстандық бидайды жеткізуді қолдайтын көліктік субсидиялар айтарлықтай үлес қосты. 2025 жылы осы бағыттар бойынша Ресей Федерациясының аумағы арқылы Қазақстаннан 2,4 млн тонна астық өтті. Бұл нарықтан «артық» көлемді алып тастауға және баға тұрақтылығын сақтауға мүмкіндік берді. Ал фермерлер бағаның өсуі есебінен сарапшылардың бағалауы бойынша 500 млн доллар қосымша табыс алды.Алайда, нарықта арзан астыққа қызығушылық танытатын ойыншылар бар екенін түсіну керек. Мысалы, бұл бір күнмен өмір сүретін және нарықтағы бағаны төмендетіп, шикізатты бағасыз сатып алу арқылы осында және қазір ақша тапқысы келетін көреген ұн тартқыштардың бөлігі. Олар билікті көлік субсидияларынан бас тартуға көндіруге тырысады және өз көзқарастарының пайдасына қандай да бір дәлелдер келтіреді. Мұндай әрекеттердің ұзақ мерзімді нәтижесі тек бір ғана екені анық - фермерлердің табысының төмендеуі және астық өндірісінің біртіндеп төмендеуі.
Әрине, біз жеке диірменшілердің бұл шағымы жауапсыз қалады деп үміттенеміз, бірақ қауіп әлі де бар: егер көлік субсидиялары жойылса, онда «артық» 2-3 млн тонна нарықта қалады, және бұл бағаның төмендеуіне әкелуі мүмкін.
Әзірге барлық аталған факторлар әрекет етеді және астық нарығында баға тұрақтылығын сақтауды жалғастыруда. Қазіргі уақытта 4-сыныпты бидайдың экспорттық бағасы (DAP Сарыағаш) 260 долларға дейін, 3-сыныпты қатарлы бидайдың экспорттық бағасы - 270 долларға дейін.
Дереккөз: https://eldala.kz/specproekty/24292-hrupkiy-rynok-kazahstanskoy-pshenicy
